شبکه خبری تحلیلی حزب الله 14 بهمن 1396 ساعت 10:39 http://hezbollahnews.com/vdcb88b89rhb00p.uiur.html -------------------------------------------------- عنوان : نرخ ارز و سیاست‌گذاری اقتصادی -------------------------------------------------- در کشور ما تحلیل سیاست‌گذاری اقتصادی کار ملال‌آور، پیچیده و ناخوشایندی است. ملال‌آور است؛ چون یک گزاره ساده و مورد قبول علم اقتصاد را باید صدها بار تکرار کرد و هر بار انتظار داشت که سیاست‌گذار نشنود و نخواند و سوالی کند که نشان‌دهنده عدم‌علاقه او به اصلاح متن : ملال آور است؛ چون یک گزاره ساده و مورد قبول علم اقتصاد را باید صدها بار تکرار کرد و هر بار انتظار داشت که سیاست گذار نشنود و نخواند و سوالی کند که نشان دهنده عدم علاقه او به اصلاح سیاست گذاری اش است. پیچیده است؛ زیرا متغیرهای بسیاری را باید دید و تحلیل کرد تا سیاست گذار گمان نکند شما چیزی را از قلم انداخته اید. چون در صورت از قلم انداختن پایانی خواهد بود بر تمام زحمات و تجزیه و تحلیل های شما؛ زیرا به سرعت متهم به کم عمقی و بی سوادی خواهید شد. ناخوشایند است؛ چون دوستان سیاست گذار اقتصادی برخلاف بقیه همکاران خود در بیشتر کشورها، خود را بی عیب و نقص و آگاه به تمام تئوری ها می دانند و اندک تلنگری به پر قبایشان، بنیاد شما را ممکن است به باد دهد و باید بسیار مراقب باشید تا کسی را نرنجانید و اگر برنجانید، زره آهنین باید به تن کنید و منتظر بمانید تا کی تیر انتقادتان کمانه کند و چشمانتان را نشانه بگیرد. با همه این احوال، شما چون کارتان تحلیل و نوشتن است، نمی توانید ساکت بمانید. می نویسید و صاحب این قلم بار دیگر تلاش می کند تا ملال آوری و پیچیدگی و ناخوشایندگی کار را به عهده بگیرد و چند خطی را با دوستان سیاست گذار اقتصادی در میان بگذارد. سیاست ارزی به مجموعه ای از اقداماتی گفته می شود که ازسوی بانک مرکزی برای دستیابی و کمک به دستیابی هدف نهایی بانک مرکزی طراحی می شود. امروزه برای یک بانک مرکزی متعارف، هدف اصلی کنترل سطح قیمت ها یا همان تورم است. در برخی بانک های مرکزی کمک به رشد اقتصادی نیز بخشی از هدف نهایی بانک مرکزی است. در کشور ما بانک مرکزی، حداقل تا جایی که صاحب این قلم می داند، این دو هدف را مشخص و صریح بیان نکرده است. قانون بانک مرکزی هم آشفته بازاری است از اهداف و آرمان ها که امیدی به آن نمی توان داشت؛ ولی به هر ترتیب پس از تبیین سیاست ارزی، نرخ ارز می تواند یکی از ابزار دستیابی به اهداف سیاست ارزی باشد. در بیشتر کشورهای دنیا، نرخ ارز در بازار و در عرضه و تقاضای ارز بین صادرکنندگان و واردکنندگان به صورت لحظه ای و مانند هر کالای دیگری مشخص می شود و نقش بانک مرکزی در این میان، به عنوان سیاست گذار، نظارت بر عملکرد بازار و دخالت در آن در صورت بروز اختلال است. اجازه بدهید توضیح دهم: فرض کنید سیاست اقتصادی ارزی کشور، افزایش قدرت رقابتی کالاهای ساخت داخل در بازارهای صادراتی یا کاهش قدرت پول داخلی باشد (که موجب رشد و اشتغال در داخل می شود). حال فرض کنید صادرکنندگان به هر دلیلی دلارهای صادراتی زیادی به بازار عرضه می کنند، در این صورت نرخ ارز شروع به کاهش می کند که این مخالف سیاست ارزی بانک مرکزی است. بانک مرکزی در این حالت می تواند با مکانیزم بازار نرخ ارز را کنترل کند؛ مثلا با خرید ارز اجازه کاهش نرخ را ندهد، یا نرخ بهره بانکی را کاهش دهد تا عرضه ارز از خارج کشور کم شود، یا می تواند با پیش فروش ارز در یک نرخ مشخص برای آینده، نرخ جاری را تحت تاثیر قرار دهد. اما اگر این اقدامات به هر دلیلی به نتیجه نرسید و نرخ ارز همچنان کاهش پیدا کرد، بانک مرکزی باید در سیاست ارزی خود تجدید نظر کند و دوباره شرایط اقتصادی کشور را به دقت بررسی و راهکار بهتری اتخاذ کند. دقت کنید که در سناریوی بالا، بانک مرکزی خریدار عمده یا عرضه کننده عمده بازار نیست، بلکه یک ثبات ساز در بازار است که تنها برای دستیابی به اهداف خود در بازار دخالت می کند. در کشور ما، شوربختانه، داستان شکل دیگری دارد و علت العلل گرفتاری از دو جا نشات می گیرد: رابطه مالی دولت و بانک مرکزی به واسطه اینکه بانک مرکزی مکلف به خرید سهم دولت از ارز حاصل از صادرات نفت است (یعنی در واقع بانک مرکزی تبدیل به یک صادرکننده در بازار شده و مهم ترین بازیگر بازار است) و ازسوی دیگر، سیاست اشتباه بانک مرکزی در پایبندی به یک نرخ ارز است (هر چند بانک مرکزی این را انکار می کند که نرخ را تعیین نمی کند و نظام شناور مدیریت شده را دنبال می کند؛ ولی در عمل کسی این اعلام را قبول ندارد و حتی خود بانک مرکزی هم در عمل به دنبال دستیابی به یک نرخ متوسط سالانه است). به این ترتیب بازی بانک مرکزی در اقتصاد ایران و به ویژه بازار ارز دستخوش یک عدم سازگاری نهادی محکوم به شکست است. در زمان فراوانی دولت ارز بیشتری به بانک مرکزی می فروشد و بانک مرکزی چاره ای ندارد جز اینکه این ارز را در بازار ارائه کند (وگرنه افسار حجم پول و تورم را از دست می دهد، بیماری هلندی) و به این ترتیب نرخ ارز کاهش می یابد، صادرکننده بیچاره واقعی (مثلا صادرکننده فرش یا زعفران) آه از نهادشان برمی خیزد؛ چراکه محصولشان به دلار در خارج گران می شود و در عوض واردکنندگان (عده بی شمار در اقتصاد ایران) جشن می گیرند؛ زیراکه وارداتشان به ریال ارزان تر می شود و البته مردم هم اجناس خارجی را ارزان تر می خرند و شاید راضی باشند (این اتفاق در سال های زیادی در دولت نهم و دهم روی داد). در زمان تنگدستی صادرات نفت یا عدم دسترسی به منابع ارزی در خارج، داستان معکوس می شود. این بار بانک مرکزی، عرضه کننده عمده ارز، نمی تواند ارز را به میزان لازم تامین کند، نرخ ارز افزایش می یابد، واردات کاهش می یابد و صادرات جانی می گیرد؛ ولی چون اقتصاد عمدتا مبتنی بر واردات است (حتی بخش صادراتی برای تجهیزات و لوازم)، کم کم فشار به بانک مرکزی افزایش می یابد تا عرضه ارز را زیاد کند، البته چون واردکنندگان و سفته بازان متوجه گرفتاری بانک مرکزی می شوند، بازی خطرناکی را شروع می کنند که بازنده اصلی آن از قبل مشخص شده است. بازی ساده است: همه می دانند بانک مرکزی ارز برای عرضه ندارد یا نمی خواهد به هر دلیلی ارائه کند. اینجاست که بیشتر تقاضا می کنند تا نرخ را بالاتر ببرند، بانک مرکزی ابتدا دخالت می کند؛ ولی چون فعالان از وضعیت خبر دارند بازی را ادامه می دهند، پول هایشان را از بازارهای دیگر به بازار ارز می آورند و خزانه بانک مرکزی را خالی می کنند، بانک مرکزی سپس مقررات ویژه ای برای جلوگیری از سفته بازی وضع می کند که البته این پیام را به بازار می دهد که خزانه دارد خالی می شود و واردکنندگان و سفته بازان بیشتر تقاضا می کنند تا اینکه بانک مرکزی دست ها را بالا می برد و نرخ ارز به یکباره پرش می کند و به سطحی می رسد که تعادل در بازار برقرار می شود و البته داستان همچنان ادامه دارد و بازنده کسی و چیزی نیست جز ذخایر ارز خارجی کشور که یا سر از دبی درمی آورد یا صرف واردات کالاها می شود یا در زیر بالش ها می ماند تا روز دیگر داستان را تکرار کند. اما چه باید کرد تا از این چرخه معیوب خارج شد و دیگر نگران سفته بازی و نرخ ارز نبود و زندگی اقتصادی متعارفی را مانند بسیاری از کشورها بدون نگرانی از نرخ ارز داشت. چاره کار در رفع دو اشکال بالاست. اول بانک مرکزی نباید خریدار و فروشنده دلارهای نفتی دولت باشد و دوم، بانک مرکزی باید یک بار و برای همیشه اعلام کند که سیاست ارزی کشور شناور است و بانک مرکزی به دنبال دستیابی به هیچ نرخی نیست و تنها زمانی در بازار دخالت می کند که با اهداف بانک مرکزی در تحقق تورم آهسته و رشد اقتصادی مناسب همخوانی داشته باشد. دولت باید دلارهای نفتی خود را از طریق صندوق توسعه ملی یا شرکت نفت بفروشد (برای دوستان بانک مرکزی: از نقدینگی استفاده شود نه از پایه پولی) و بانک مرکزی فقط ناظر بازار ارز باقی بماند. دوستانی را که همچنان قانع نشده اند و می پندارند که ما تافته جدا بافته هستیم، ارجاع می دهم به سیاست بانک مرکزی روسیه در بحران کاهش قیمت نفت چند سال گذشته تا ببینند که روسیه چه کرد! جالب است که روسیه هم دقیقا مانند ما، نفتی، دولتی و گرفتار تحریم بود.